ژئوپارک جهانی قشم چیست؟ راهنمای ژئوسایت‌ها + عکس و ویدیو

تاریخچه ی ژئو پارک جهانی قشم

نخستین بار ایده ایجاد ژئوپارک در بخش علوم زمین یونسکو در قالب یک شبکه منطقه‌ای در اروپا مطرح شد و چهار کشور آلمان، فرانسه، اسپانیا و یونان در سال 2000 میلادی، شبکه ژئوپارک‌های اروپایی را معرفی نمودند و در حال حاظر این شبکه شامل 73 عضو از 24 کشور است. بازتاب موفقیت‌آمیز عملکرد شبکه ژئوپارک های اروپایی در زمینه شناسایی، حفاظت از ژئوسایت‌ها و نقش اقتصادی آنها از یک طرف و همکاری‌های این شبکه با یونسکو، منجر به شکل گیری یک گروه بین المللی از متخصصین ژئوپارک‌ها در بخش علوم زمین یونسکو شد. این شبکه دارای اهداف سه گانه از مفهوم جامع حفاظت، آموزش و توسعه پایدار بوده و برنامه مدیریتی آن بر اساس این ارکان تعریف می‌شود. شبکه ژئوپارک های جهانی در سال 2004 با مشارکت 17 ژئوپارک اروپایی و 8 ژئوپارک از چین پدید آمد و اکنون دارای 195 عضو از 48کشور است.

ژئوپارک جهانی قشم یکی از نخستین ژئوپارک‌های شبکه جهانی می باشد که در سال 1385 به عنوان محدوده‌ای به مساحت 300 کیلومتر مربع از غرب جزیره قشم به ثبت رسید. در اردیبهشت ماه سال 1396 محدوده ژئوپارک قشم افزایش یافته و کل جزیره قشم بعلاوه جنگل‌های حرا شمال جزیره قشم و جزیره هنگام در جنوب بعنوان محدوده ژئوپارک جهانی قشم در شبکه جهانی ژئوپارک‌های یونسکو به ثبت رسیده است و اکنون این ژئوپارک با مساحت 2063 کیلومتر مربع یکی از با سابقه ترین ژئوپارک غرب آسیا و خاورمیانه است

جزيره‌ي قشم با وسعت 1500 کیلومتر مربع كه بزرگترين جزيره خليج فارس است در منطقه‌ی ساحلی با آب و هوای گرم و خشک با میانگین بارندگی سالانه 120 میلیمتر  و در ناحیه آب و هوایی  نیمه حاره‌ای یا نیمه استوایی و در ناحیه رویشی خلیج و عمانی قرار دارد و عمده پوشش گیاهی آن شامل درخت کنار، کهور و کرت می باشد. این جزیره علاوه بر دارا بودن موقعيت ويژه‌ي استراتژيك و ديگر امتيازهاي گوناگون، از طبيعت بسيار متنوع و با ارزشي برخوردار است. زيستگاه هاي ويژه، گونه‌هاي جانوري و گياهي كمياب، پديده هاي زمين شناسي گوناگون و چشم اندازهاي بديع در خشكي و ساحل سراسر جزيره به وفور يافت مي‌شوند. موقعیت ویژه جغرافیایی این جزیره و تاریخچه‌ی آن باعث شکل گیری تنوع زیستی منحصر به فرد در این جزیره و سواحل آن شده است. این جزیره با وسعت زیاد نسبت به سایر جزایر خلیج فارس در مرز دو اکوسیستم دریایی کاملا متفاوت یعنی خلیج فارس و دریای عمان قرار دارد. شرایط زیستگاهی از جمله شوری، دما، اکسیژن و ... در این دو اکوسیستم آبی یکسان نیست و این عوامل باعث شده علیرغم اینکه این دو آبراه از طریق تنگه هرمز به هم متصل هستند به لحاظ تنوع زیستی بسیار متفاوت باشند. جزیره قشم در مرز این دو اکوسیستم اهمیت محیط زیستی ویژه‌ای پیدا کرده است. یکی از مواردی که باعث غنای زیستی و تنوع زیستی بالا می‌شود، تنوع زیستگاهی است. وجود زیستگاه‌های مختلف در این جزیره بخصوص زیستگاه‌های ساحلی از ویژگی‌های منحصر به فرد این جزیره است. بطور مثال انواع بسترهای ساحلی همانند بسترهای صخره‌ای، مرجانی، سواحل گلی، سواحل ماسه‌ای، جنگل‌های مانگرو و که در سرتاسر خلیج فارس مشاهده می‌شوند، بصورت یکجا در جزیره قشم وجود دارند. با داشتن این تنوع زیستگاهی، ما شاهد تنوع زیستی بالا در سواحل جزیره قشم هستیم. سه اکوسیستم حياتي شامل بسترهای مرجاني، جنگل‌هاي حرا و جنگل‌هاي باراني به لحاظ تنوع زيستي از بيش‌ترين تنوع جانوري و گياهي برخوردارند در قشم و آب‌هاي پيراموني آن دو اكوسيستم اول و دوم وجود دارند. وسعت جنگل‌هاي حرا در قشم بيش از يكصد هزار هكتار است. وسعت جزاير مرجاني در آب‌هاي پيرامون قشم دقيقا مشخص نشده ولي بر اساس برآوردهاي مقدماتي در اطراف قشم و تنگه هرمز تراكم مرجان‌ها و تنوع جانوري وابسته به آن در خليج فارس بسیار زیاد است.

با توجه به جریانات جزر و مدی در خلیج فارس، یکی از اکوسیستم‌های مهم که در اطراف جزیره قشم قابل مشاهده و دسترسی می‌باشد منطقه جزر و مدی است. تنوع زیستی و فراوانی گونه‌ای  در مناطق جزر و مدی وابسته به ساختار و نوع بستر دارد و  بدلیل غنای گونه‌ای و زیستگاهی منطقه جزر و مدی جزیره قشم و همچنین سهولت دسترسی، این منطقه یکی از مناطق مورد علاقه بازدید برای گردشگران می‌باشد. 

ژئوپارک چیست؟ (معنی ژئوپارک)

ژئوپارک (Geopark) به یک پهنهٔ جغرافیاییِ یکپارچه گفته می‌شود که در آن، میراث زمین‌شناختیِ دارای ارزش جهانی در کنار میراث طبیعی و فرهنگیِ منطقه، با هدفِ حفاظت، آموزش و توسعهٔ پایدار مدیریت می‌شود. به بیان ساده، ژئوپارک فقط یک منطقهٔ گردشگری نیست؛ بلکه «موزه‌ای روبازِ زمین‌شناسی» است که در آن پدیده‌هایی مانند کانیون‌ها، غارها، صخره‌های فرسایشی و سواحل، داستان میلیون‌ها سال تاریخِ زمین را روایت می‌کنند. یونسکو از سال ۲۰۱۵ این مناطق را با عنوانِ رسمیِ

UNESCO Global Geopark

یعنی «ژئوپارک جهانی یونسکو» می‌شناسد و آن‌ها را در

Global Geoparks Network (GGN / IGGP)

یا همان شبکهٔ جهانی ژئوپارک‌های یونسکو گرد هم می‌آورد. عضویت در این شبکه نشانهٔ ارزشِ جهانیِ زمین‌شناختیِ یک منطقه است و هر چند سال یک‌بار بازنگری می‌شود.

ژئوپارک جهانی قشم یعنی چه؟

ژئوپارک جهانی قشم نخستین ژئوپارکِ جهانیِ خاورمیانه و غرب آسیا است. این ژئوپارک نخستین‌بار در سال ۱۳۸۵ به‌صورت محدوده‌ای ۳۰۰ کیلومترمربعی در غرب جزیره به ثبت رسید و در اردیبهشت ۱۳۹۶ (۲۰۱۷) محدودهٔ آن گسترش یافت تا کل جزیره قشم به‌همراه جنگل‌های حرا و جزیره هنگام را در بر بگیرد؛ امروز این پهنه با مساحتی حدود ۲۰۶۳ کیلومترمربع یکی از باسابقه‌ترین ژئوپارک‌های منطقه است و در فهرست ژئوپارک‌های جهانی یونسکو ثبت شده است. به‌بیان دیگر، «ژئوپارک جهانی قشم» یعنی اینکه یونسکو ارزش زمین‌شناختیِ کلِ جزیره قشم را در سطح جهانی به‌رسمیت شناخته است.

ژئوسایت‌های ژئوپارک قشم؛ نقشهٔ شگفتی‌ها

درون محدودهٔ ژئوپارک جهانی قشم حدود ۲۵ ژئوسایت (پایگاه زمین‌گردشگری) شناسایی و معرفی شده است؛ از کانیون‌های شگفت‌انگیز تا غارهای نمکی و جنگل‌های دریایی. شناخته‌شده‌ترین ژئوسایت‌ها عبارت‌اند از:

• دره ستارگان: دره‌ای از تندیس‌های خاکی و صخره‌های فرسایش‌یافته که در غروب و شب جلوه‌ای رازآلود دارد.
• تنگه چاهکوه: کانیونی باریک و عمیق با دیواره‌های تراش‌خوردهٔ ماسه‌سنگی و چاه‌های آبِ دست‌کَندِ باستانی.
• غار نمکدان: از طولانی‌ترین غارهای نمکی جهان در دامنهٔ گنبد نمکی نمکدان.
• جنگل‌های حرا (مانگرو): جنگلِ دریاییِ گسترده در شمال جزیره که زیستگاه پرندگان مهاجر و آبزیان است.
• جزایر ناز: دو جزیرهٔ کوچک که هنگام جزر، با خشکی به جزیره قشم پیوند می‌خورند.
• غار خربس: غار دست‌کَندِ تاریخی با ریشه‌های باستانی در دل کوه.

برای جانمایی دقیق این جاذبه‌ها و برنامه‌ریزی مسیر، نقشهٔ جزیره قشم راهنمای خوبی است و فهرست کامل دیدنی‌ها در جاذبه‌های جزیره قشم در دسترس است.

جنگل‌های حرا؛ قلبِ تنوع زیستی ژئوپارک قشم

جنگل‌های حرا (مانگرو) در شمال جزیره قشم، با وسعتی بیش از یکصد هزار هکتار، یکی از مهم‌ترین اکوسیستم‌های ژئوپارک و زیستگاهِ ده‌ها گونه پرندهٔ مهاجر، آبزیان و فلامینگوهاست. عبور با قایق از میان آبراهه‌های این جنگلِ دریایی، یکی از تجربه‌های به‌یادماندنی سفر به قشم است. این بخش به‌همراه بسترهای مرجانی و منطقهٔ جزر و مدی، چهرهٔ زندهٔ ژئوپارک قشم را در کنار چهرهٔ سنگیِ آن کامل می‌کند.

غار نمکدان و گنبد نمکی؛ شگفتیِ زمین‌شناختی

غار نمکدان در دامنهٔ گنبد نمکیِ نمکدان، یکی از طولانی‌ترین غارهای نمکی شناخته‌شدهٔ جهان است و نمونه‌ای کم‌نظیر از فرایندهای زمین‌شناختیِ نمک را به نمایش می‌گذارد. همین پدیده‌های نادر است که جایگاه قشم را در شبکهٔ جهانی ژئوپارک‌های یونسکو تثبیت کرده‌اند.

سفر به ژئوپارک جهانی قشم را با قشم‌آف برنامه‌ریزی کنید

ساده‌ترین راه برای دیدنِ آزادانهٔ ژئوسایت‌های پراکنده در سراسر جزیره، داشتن خودروی شخصی است؛ می‌توانید همین حالا خودرو در فرودگاه قشم اجاره کنید و در یک سفر چند روزه، دره ستارگان، تنگه چاهکوه، غار نمکدان و جنگل حرا را ببینید. برای الهام بیشتر سری به مجلهٔ گردشگری قشم بزنید و گزینه‌های گشت و اقامت را در تورها و اقامتگاه‌های قشم ببینید.

اعتبار تصاویر: عکس‌های دره ستارگان و غار نمکدان از Petr Adam Dohnálek (CC BY-SA 3.0)، جنگل حرا از ImanFakhri (CC BY-SA 4.0)، تنگه چاهکوه از Okruz (CC0) و منظرهٔ قشم از Asghar Besharati (CC BY 4.0) در ویکی‌مدیا کامنز؛ عکس فلامینگوها از آرشیو قشم‌آف. ویدیوها از آپارات.