حصیربافی قشم؛ هنر بافت برگ نخل و صنایع دستی جزیره

در دیار نخل و آفتاب، جایی که هر خانه‌ای دست‌کم یک نخل در حیاطش دارد، هنری کهن از دلِ همین برگ‌های خشک‌شده زاده شده است: حصیربافی. زنانِ روستاهای قشم و هرمزگان از دیرباز برگِ نخل را می‌بافند و آن را به حصیر، زنبیل، بادبزن، کلاه و سینیِ نان بدل می‌کنند؛ هنری که هم زیربنای زندگی روزمره بوده و هم امروز یکی از زیباترین سوغات‌های جزیرهٔ قشم به شمار می‌آید. در این راهنما با خودِ هنر، مادهٔ اولیه، انواع محصول، ارزش فرهنگی و جای خرید آن آشنا می‌شوید.

حصیربافی چیست؟

حصیربافی هنرِ بافتنِ الیاف و برگِ گیاهان — به‌ویژه برگِ نخل — برای ساختِ کالاهای کاربردی است. در استان هرمزگان این هنر یکی از رایج‌ترین صنایع دستی منطقه است و قدمت آن را به پیش از دوران هخامنشیان نسبت می‌دهند. هنرمند، برگ‌های نخل را پس از خشک‌کردن و آماده‌سازی، رشته‌رشته در هم می‌تنَد و کف‌پوش، سبد، بادبزن و ده‌ها کالای دیگر را شکل می‌دهد. در قشم، بافتِ گسترده‌ترِ برگِ نخل برای پوششِ سقف و زیرانداز را سندبافی هم می‌نامند. این هنر را نباید با خوس‌دوزی اشتباه گرفت؛ خوس‌دوزی دوختِ نوارهای نازکِ فلزیِ براق روی پارچه است، اما حصیربافی کاملاً از جنسِ برگِ گیاه و بافت است.

مادهٔ اولیه: برگِ خرما و «پیش»

قلبِ حصیربافی، برگِ درختِ خرماست که مردمِ جنوب به آن «پیش» یا «پیشک» می‌گویند. برگ‌های تازهٔ نخل را می‌چینند، در سایه یا آفتاب خشک می‌کنند تا نرم و انعطاف‌پذیر شوند، گاهی برای رنگ‌آمیزی در آبِ رنگ می‌جوشانند و سپس به نوارهای باریک می‌شکافند. همین نوارهای ساده، با تار و پودِ دستِ هنرمند، به حصیر و سبدِ محکم تبدیل می‌شوند. در کنارِ برگِ نخل، از الیافِ نازکِ تنهٔ نخل هم برای بافتِ طناب و زیرانداز استفاده می‌شود. به همین خاطر است که حصیربافی در سرزمینِ نخلستان‌ها — قشم، میناب، بستک و بندرلنگه — ریشه دوانده است.

چه چیزهایی با حصیر بافته می‌شود؟

تنوعِ محصولاتِ حصیری بیش از آن است که تصور می‌کنید. پرکاربردترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• حصیر (زیرانداز و کف‌پوش): همان کالای اصلی که این هنر نامش را از آن گرفته؛ زیراندازِ خنک و سبکِ مناسبِ گرمای جنوب.
• زنبیل و سبد: برای خرید، نگهداریِ خرما و میوه و وسایلِ خانه.
• بادبزن (تال): بادبزنِ دستیِ سبک که در گرمای شرجیِ جنوب هنوز کاربرد دارد.
• کلاه و سینیِ نان و سفره: کلاهِ آفتاب‌گیر، سینیِ پهنِ نان و سفره‌های گِرد.
• جارو و دیگر کالاهای خانگی: جاروهای دست‌بافِ سبک و بادوام.

این محصولات هم کاربردی‌اند و هم تزئینی؛ بسیاری از گردشگران یک سبد یا بادبزنِ حصیری را به‌عنوانِ یادگاریِ سفر به خانه می‌برند. اگر دنبالِ فهرستِ کامل‌ترِ یادگاری‌ها هستید، راهنمای بهترین سوغات قشم را ببینید.

ارزش فرهنگی؛ هنری که نباید فراموش شود

حصیربافی فقط یک پیشه نیست؛ بخشی از حافظهٔ فرهنگیِ جنوب است. این هنر نسل‌به‌نسل و بیشتر دست‌به‌دستِ زنانِ خانواده منتقل شده و در آداب و رسوم قشم جایگاهی ویژه دارد. خانه‌های قدیمیِ جزیره را با حصیر و زیراندازهای بافته‌شده می‌آراستند و امروز نمونه‌های آن را در خانه‌های موزه‌ایِ قشم می‌توان دید. با این حال، با ورودِ کالاهای پلاستیکیِ ارزان، حصیربافی به هنری «رو به فراموشی» بدل شده و سال‌هاست در بندرعباس و بستک کارگاه‌های احیا برای آموزشِ نسلِ تازه برگزار می‌شود. خریدِ یک کالای حصیری، در عمل پشتیبانی از همین چرخهٔ زنده‌ماندنِ هنر است.

حصیربافی و معیشتِ مردم

در بسیاری از روستاهای قشم و هرمزگان، حصیربافی یکی از منابعِ درآمدِ خانگیِ زنان بوده است؛ کاری که در کنارِ کارِ خانه و بی‌نیاز به کارگاهِ بزرگ انجام می‌شد و محصولش در بازارهای محلی به فروش می‌رسید. برای آشنایی بیشتر با پیشه‌ها و سبکِ زندگیِ جزیره، راهنمای شغل مردم جزیرهٔ قشم را بخوانید که از صیادی و لنج‌سازی تا صنایع دستی را مرور می‌کند.

خرید حصیر قشم؛ کجا و چگونه؟

کالاهای حصیری را می‌توانید در بازارها و غرفه‌های صنایع دستیِ جزیره، روستاهایی مانند لافت و سوزا و بازارهای محلیِ بندرعباس و میناب پیدا کنید. هنگام خرید به این نکته‌ها توجه کنید: بافتِ منظم و فشرده نشانهٔ کارِ دست و باکیفیت است؛ رنگ‌های طبیعی دوام بیشتری دارند؛ و بهتر است مستقیم از خودِ بافنده یا غرفهٔ محلی بخرید تا هم قیمتِ منصفانه‌تری بپردازید و هم درآمد به دستِ هنرمند برسد. قیمت بسته به اندازه و ظرافتِ کار متفاوت است، بنابراین نرخِ ثابتی نمی‌توان اعلام کرد؛ یک بادبزن یا سبدِ کوچک سوغاتیِ کم‌هزینه‌ای است و کالاهای بزرگ‌تر طبیعتاً گران‌ترند.

برای ادامهٔ خریدِ سوغاتی، می‌توانید سری به فروشگاه قشم‌آف بزنید و از تورها و پیشنهادهای ویژهٔ قشم هم باخبر شوید؛ راهنماهای بیشترِ سفر را هم در مجلهٔ گردشگری قشم‌آف دنبال کنید.

اعتبار تصاویر: عکس‌های خانهٔ موزه و برگِ نخلِ لافت از آرشیو اختصاصیِ قشم‌آف (© قشم‌آف)؛ تصاویرِ فرایندِ بافت و سبدِ حصیری از ویکی‌مدیا کامنز با مجوز CC BY-SA 4.0 (به‌ترتیب از Sagnik Samanta و Martin Hipangwa) و صرفاً جنبهٔ نمایشیِ هنرِ بافت دارند. ویدیوها از آپارات.