وقتی روی شنهای نقرهای قشم قدم میزنید، شاید ندانید که بر خاکی ایستادهاید که روزگاری محل رژه سربازان هخامنشی، جولانگاه ناوگان دریایی پرتغالیها و پناهگاه کشتیهای تجاری راه ابریشم بوده است. تاریخ قشم، داستان مقاومت، تجارت و دریانوردی در قلب خلیج فارس است.
جزیره قشم، بزرگترین جزیره خلیج فارس، به دلیل موقعیت استراتژیک خود در تنگه هرمز، همواره در طول تاریخ مورد توجه پادشاهان، استعمارگران و بازرگانان بوده است. در این مقاله جامع از قشم آف، ماشین زمان را روشن میکنیم و از دوران باستان تا قشم مدرن ۱۴۰۴ را با هم مرور میکنیم.
قشم در دوران باستان؛ از ایلامیها تا ساسانیان
شواهد باستانشناسی نشان میدهد که تاریخ سکونت در قشم به دوران پیش از اسلام و حتی دوران پارینه سنگی باز میگردد. ابزارهای سنگی یافت شده در منطقه "بام قشم" گواهی بر این ادعاست. اما تاریخ مدون قشم با حکومتهای بزرگ ایران گره خورده است.
دوران هخامنشیان و صنعت کشتیسازی
در زمان هخامنشیان، قشم یکی از مراکز مهم کشتیسازی بود. داریوش بزرگ برای اکتشافات دریایی و ارسال نیرو به هند و آفریقا، از بندرگاههای قشم استفاده میکرد. مهارت "لنجسازی" که امروز در یونسکو ثبت شده است، ریشه در همین دوران دارد.
نامهای تاریخی قشم (ریشهشناسی)
در متون تاریخی، قشم با نامهای مختلفی شناخته شده است. دانستن این نامها برای درک هویت جزیره ضروری است:
| نام تاریخی | دوره زمانی / ریشه | توضیحات |
|---|---|---|
| ابرکاوان (Abarkavan) | دوران ساسانی | به معنی "از تبار کاوه". کاوان نام دیگر جزیره بوده است. |
| الکساندریا | یونانیان باستان | سرداران اسکندر مقدونی این نام را بر جزیره نهادند. |
| جسم / کشم | دوران اسلامی | تغییر یافته واژه "قشم" در گویشهای عربی و محلی. |
| طویله (Tavileh) | صفویه (پرتغالیها) | اشاره به شکل کشیده و طویل جزیره. |
عصر استعمار؛ دوران پرتغالیها در قشم (۱۵۰۷ تا ۱۶۲۲ میلادی)
شاید دراماتیکترین بخش تاریخ قشم، دوران اشغال توسط پرتغالیها باشد. در اوایل قرن ۱۶، دریانورد مشهور پرتغالی "آلفونسو د آلبوکرک" با ناوگان جنگی خود وارد خلیج فارس شد و جزایر هرمز و قشم را تصرف کرد. هدف آنها کنترل "جاده ادویه" و تجارت میان اروپا و هند بود.
- ساخت قلعهها: پرتغالیها برای حفظ سلطه خود، قلعههای مستحکمی ساختند. قلعه پرتغالیهای قشم با دیوارهای قطور و توپهای جنگی، یادگار همین دوران ۱۱۷ ساله است.
- ظلم و استثمار: منابع تاریخی از سختگیری و مالیاتهای سنگین پرتغالیها بر بومیان خبر میدهند که باعث نارضایتی شدید مردم شده بود.
آزادسازی قشم توسط امام قلی خان
پایان سلطه پرتغالیها یکی از افتخارات تاریخ ایران است. در سال ۱۶۲۲ میلادی (دوران شاه عباس صفوی)، سردار بزرگ ایرانی "امام قلی خان" با کمک انگلیسیها (که رقیب پرتغالیها بودند) و دلاوری مردم بومی، پرتغالیها را از قشم و هرمز بیرون راند. این پیروزی چنان بزرگ بود که مسیر تاریخ خلیج فارس را تغییر داد.
[Image of Old Portuguese Fort Ruins]
آثار تاریخی که امروز میتوانید ببینید
تاریخ قشم فقط در کتابها نیست؛ شما میتوانید آن را لمس کنید. اگر با تورهای قشم آف سفر میکنید، بازدید از این مکانها را از دست ندهید:
۱. قلعه پرتغالیها
مکان: ضلع شمالی جزیره قشم
این قلعه شامل انبارهای اسلحه، آبانبار بزرگ، اتاقهای سربازان و کلیسا است. توپهای زنگزده هنوز هم رو به دریا نشانه رفتهاند.
۲. غارهای خربس (Kharbas)
مکان: ۱۵ کیلومتری شهر قشم
این غارها در دوران مادها نیایشگاه پیروان مهرپرستی (میترائیسم) بودهاند. معماری تودرتوی آن پناهگاهی امن در برابر دزدان دریایی بوده است.
۳. چاههای تلا (Tala Wells)
مکان: بندر لافت
تکنولوژی مهندسی آب در دوران باستان. تعداد این چاهها به تعداد روزهای سال (۳۶۶) بوده و برای ذخیره آب باران استفاده میشده است.