جزیره قشم تنها یک مقصد گردشگری با ژئوسایتهای شگفتانگیز نیست؛ اینجا سرزمینی است که در آن صدای موجهای خلیج فارس با نوای عود و ضربآهنگ دهل گره خورده است. موسیقی و فرهنگ بومی جزیره قشم، آمیزهای از میراث آفریقایی، عربی، هندی و ایرانی است که طی قرنها دریانوردی و تجارت شکل گرفته است. در این راهنمای جامع، به بررسی عمیق لایههای پنهان فرهنگ و هنر این جزیره در سال ۲۰۲۶ میپردازیم.
موسیقی قشم؛ زبان مشترک دریا و خشکی
موسیقی در قشم فراتر از یک سرگرمی است؛ این هنر بخشی از زندگی روزمره، کار، درمان و حتی نیایش مردم است. از "جفتی" که در تنهایی چوپانان و ماهیگیران نواخته میشود تا "عوضا" که شور و هیجان عروسیها را رقم میزند، هر نغمه داستانی از صبوری و حماسه مردم جنوب را روایت میکند. در سالهای اخیر، تلاشهای زیادی برای ثبت جهانی این موسیقی به عنوان میراث ناملموس یونسکو صورت گرفته است.
انواع سبکهای موسیقی بومی در جزیره
موسیقی قشم را میتوان به چندین شاخه اصلی تقسیم کرد که هر کدام ریشه در بخشی از تاریخ جزیره دارند:
- موسیقی جزیرتی: سبکی اصیل که محوریت آن ساز "عود" است. این سبک شباهت زیادی به موسیقی کشورهای حوزه خلیج فارس دارد اما با لهجه و ملودیهای منحصربهفرد قشمی اجرا میشود.
- موسیقی زار: موسیقی آیینی و درمانی که برای آرام کردن "بادها" (ارواح تسخیرکننده) به کار میرود. این سبک ریشههای عمیق آفریقایی دارد.
- موسیقی لیوا: نوعی موسیقی شاد و پرتحرک که با دهلهای بزرگ و سورنا اجرا میشود و معمولاً در جشنهای پیروزی یا اعیاد مذهبی رواج دارد.
- مولودیخوانی: اشعار مذهبی که در مدح پیامبر اسلام (ص) با همراهی دف نواخته میشود.
سازهای کوبهای، قلب تپنده موسیقیهای آیینی در قشم هستند.
شناخت سازهای اصیل قشمی؛ از عود تا دهل
سازهای قشم نشاندهنده نبوغ بومیان در استفاده از متریالهای طبیعی هستند. عود (بربط) پادشاه سازهای این منطقه است. کارگاههای ساخت عود در قشم، به ویژه کارگاه استاد محمد رفیع اشعری، شهرت جهانی دارند و بهترین سازهای دستساز را به هنرمندان سراسر دنیا صادر میکنند.
| نام ساز | نوع ساز | ویژگی و کاربرد |
|---|---|---|
| عود (بربط) | زهای - زخمهای | ساز اصلی موسیقی جزیرتی و محافل سنتی |
| گپدهل | کوبهای | دهل بزرگ که با چوب و دست نواخته میشود |
| جفتی | بادی | نی دوتایی که صدایی بسیار سوزناک و بلند دارد |
| کَسِر | کوبهای | دهل کوچک برای اجرای ریتمهای تند و ضدضرب |
| سِما | کوبهای | نوعی دف مخصوص که در آیینهای درمانی زار کاربرد دارد |
آیین زار و موسیقی درمانی؛ اسرار دنیای بادها
یکی از پیچیدهترین بخشهای فرهنگ بومی جزیره قشم، آیین زار است. بومیان معتقدند برخی بیماریهای روحی و جسمی ناشی از نفوذ "بادها" به کالبد انسان است. در این مراسم، شخص بیمار (مرکب) در حضور "بابا زار" یا "ماما زار" قرار میگیرد و با موسیقی خاصی که ساعتها تکرار میشود، به خلسه میرود تا باد را راضی به ترک بدن یا آرامش کنند.
"موسیقی زار نباید بیرون از مجلس اختصاصی آن نواخته شود، زیرا معتقدند که ممکن است بادها را ناخواسته به مجلس فراخواند."
رویدادها و فستیوالهای موسیقی ۲۰۲۶
در سال ۲۰۲۶، قشم به یکی از قطبهای فستیوالهای هنری ایران تبدیل شده است. فستیوال موسیقی و هنر "کاوان" که در اسکلههای گردشگری و بومگردیها برگزار میشود، فرصتی است تا هنرمندان بومی در کنار گروههای موسیقی تلفیقی به اجرا بپردازند. این فستیوال با هدف معرفی صنایع دستی (مانند گلابتوندوزی) و موسیقی اصیل، گردشگران زیادی را در فصل پاییز به جزیره میکشاند.
فرهنگ عامه، پوشش و آداب و رسوم اجتماعی
فرهنگ قشم تنها در موسیقی خلاصه نمیشود. پوشش زنان با "برقع" و لباسهای زریدوزی شده، نشانهای از هویت اجتماعی آنهاست. مراسمهایی نظیر "نوروز صیاد" در روستای سلخ، که در آن هیچ صیادی به دریا نمیرود و همه با رقص و موسیقی به شکرگزاری میپردازند، از زیباترین جلوههای فرهنگی این مرز و بوم است.
غذاهای محلی نظیر هواری، قلیه ماهی و نان تموشی نیز بخشی از این فرهنگ غنی هستند که در کنار سفرههای گرم و میهماننواز مردم قشم، تجربهای فراموشنشدنی را برای هر بازدیدکننده رقم میزنند.
برای تجربه نزدیک این فرهنگ و رزرو تورهای تخصصی عکاسی و مردمشناسی، میتوانید از خدمات رزرو آنلاین در قشم آف استفاده کنید و از تخفیفهای ویژه فستیوالهای موسیقی بهرهمند شوید.
