برقع هرمزگان؛ نقابِ نمادینِ زنان جنوب، انواع و معنا
برقع (در گویشِ هرمزگان «برکه») نقابِ صورتِ زنانِ بندری و قشمی است. برقع چیست و چرا میزنند، انواع و رنگهای منطقهای، تفاوتِ برقعِ بندری و بلوچی و جزیرهای، و خریدِ برقعِ اصیل بهعنوان سوغاتِ فرهنگی؛ راهنمای کاملِ این میراثِ کهنِ جنوب.
در یک نگاه
- چیست
- رویبند/نقابِ صورتِ زنانِ جنوب (در گویشِ هرمزگان «برکه»)
- خاستگاه
- هرمزگان و جزیرهٔ قشم و سواحلِ خلیج فارس
- انواع
- بندری، بلوچی، جزیرهای/عربی، هرمزی، سوروچی، کویتی
- معنای رنگ و طرح
- نشانهٔ شهر، طایفه و منطقهٔ صاحبِ برقع
- مرکزِ تولید در قشم
- روستای درگهان (محلهٔ دلبری)
کمتر تصویری به اندازهٔ چهرهٔ یک زنِ بندری با نقابِ طلاییِ براق، نمادِ جنوبِ ایران شده است. این رویبندِ صورت همان برقع است؛ پوششی کهن و مرموز که در گویشِ مردمِ هرمزگان «برکه» خوانده میشود و قرنهاست بخشی از هویتِ زنانِ سواحلِ خلیج فارس و جزیرهٔ قشم بوده است. در این راهنما بهروشنی میگوییم برقع چیست و چرا زنانِ جنوب آن را میزنند، چه انواع و رنگهایی دارد، هر رنگ و طرح نشانهٔ کدام منطقه است، چه فرقی میان برقعِ بندری، بلوچی و جزیرهای هست، و اگر بخواهید یک برقعِ اصیل را بهعنوان سوغاتِ فرهنگیِ قشم بخرید، باید سراغِ کجا بروید.
برقع چیست و چرا «برکه» خوانده میشود؟
برقع در فرهنگِ دهخدا بهمعنای رویبندِ زنان، نقاب و حجاب است؛ پوششی که صورت را میگیرد و فقط چشمها را آزاد میگذارد. مردمِ هرمزگان در گویشِ خود حرفِ «قاف» را «کاف» تلفظ میکنند، به همین دلیل برقع را «برکه» میگویند. این پوشش در بندرلنگه «بتوله» و در شمالِ بندرلنگه و جنوبِ فارس (لارستان) «تبیله» هم نامیده میشود. برقع معمولاً از بالای ابرو تا زیرِ بینی را میپوشاند و با نواری در پشتِ سر بسته میشود؛ هرچند امروزه نمونههای تزیینیتری هم ساخته میشوند که صورت را کامل نمیپوشانند و بیشتر جنبهٔ آیینی و زیبایی دارند.
چرا زنان بندری و قشمی برقع میزنند؟
دربارهٔ خاستگاهِ برقع چند روایت وجود دارد و هیچیک قطعی نیست. کارکردِ آشکار و امروزیِ برقع حجاب و حفظِ حریمِ چهره است؛ اما در اقلیمِ گرم و آفتابسوزِ جنوب، برقع نقشِ دیگری هم دارد: محافظت از پوستِ صورت در برابرِ آفتابِ شدید، شن و بادِ شور. روایتی فرهنگی هم میگوید این پوشش قرنها پیش پدید آمد تا در روزگارِ ناامنی و هجومِ بیگانگان به سواحل و جزایر، زنانِ بومی در ظاهر سرسختتر و شبیهِ مردان دیده شوند و امنیتِ بیشتری داشته باشند. فارغ از روایتها، برقع امروز پیش از هر چیز یک نشانهٔ هویتی و فرهنگی است؛ بخشی از پوشاکِ آیینیِ زنانِ جنوب که در جشنها و زندگیِ روزمره دیده میشود.
انواع برقع هرمزگان و معنای رنگها
برقع یک شکلِ واحد ندارد؛ هر منطقه و طایفه برقعِ خاصِ خود را دارد و جالب آنکه رنگ و طرحِ برقع نشان میدهد صاحبِ آن اهلِ کدام شهر، طایفه یا ناحیه از هرمزگان است. شناختهشدهترین گونهها اینهایند:
- برقعِ بندری (بندرعباسی) — رایج در بندرعباس و پیرامون، پایهایترین گونه.
- برقعِ جزیرهای / عربی — در جزایرِ خلیج فارس از جمله قشم و هرمز، اغلب طلایی و درخشان.
- برقعِ هرمزی — ویژهٔ جزیرهٔ هرمز.
- برقعِ بلوچی — مرتبط با فرهنگِ بلوچ و شرقِ استان.
- برقعِ سوروچی و دوقینیچی و کویتی — گونههای محلیِ نواحیِ دیگر.
درباره رنگها هم نکتهای ظریف هست: برقعهای رنگی و سوزندوزیشده بیشتر متعلق به شرقِ هرمزگاناند — جاسک، بشاگرد، میناب و سیریک — که اغلب با نخ و نوارِ طلایی تزیین میشوند. برقعهای تیره و نیلی از پارچهای به نامِ «شیله» ساخته میشوند که با نیل رنگ میگیرد، و برقعِ قرمزِ شرقِ استان از پارچهٔ پنبهای و سوزندوزی پدید میآید. همین تنوع است که برقع را به یک «شناسنامهٔ تصویری» از منطقه و طایفهٔ صاحبش بدل میکند.
تفاوت برقع بندری، بلوچی و جزیرهای
گرچه همهٔ اینها «برقع» نامیده میشوند، در جنس، رنگ و فرمِ نقش با هم فرق دارند. برقعِ بلوچی اغلب پوششدهندهتر و با سوزندوزیِ ظریفِ بلوچ همراه است. برقعِ بندری و جزیرهای در سواحل و جزایرِ هرمزگان (قشم، هرمز، بندرعباس) رایج است و نمونههای آیینیِ آن با خوس و نخِ طلایی برق میزند. شکلِ معروفِ برقع که دو بالِ بالاییِ آن کمی شبیهِ سبیل دیده میشود، همان گونهای است که بیشتر در عکسها و سوغاتیها میبینید. در جزیرهٔ قشم، روستای درگهان (بهویژه محلهٔ دلبری) یکی از مراکزِ شناختهشدهٔ دوختِ برقع است.
برقع و خوسدوزی؛ دو چیز مرتبط اما متفاوت
گاهی برقع را با خوسدوزی اشتباه میگیرند. این دو به هم مربوطاند اما یکی نیستند: خوسدوزی یک هنرِ سوزندوزی با نخ و نوارِ طلایی و نقرهای است که روی پارچههای گوناگون — از جمله خودِ برقع و لبهٔ آن — به کار میرود؛ اما برقع خودِ شیءِ پوشش (نقابِ صورت) است. بهبیانِ ساده، خوسدوزی میتواند تزیینِ یک برقع باشد، ولی برقع لزوماً خوسدوزیشده نیست. برقعِ تزیینی و آیینیِ امروز، در کنارِ لباس سنتی و بندریِ زنان قشم و دیگر صنایعِ دستی مانند حصیربافی، بخشی از یک مجموعهٔ کاملِ پوشاک و هنرِ بومیِ جنوب است.
برقع؛ میراثی کهن و رو به فراموشی
برقع بیش از یک پوشش است؛ یک میراثِ زندهٔ چندصدساله است که نسلبهنسل از مادر به دختر منتقل شده و با آن، داستانِ طایفهها و شهرهای هرمزگان روایت میشود. در سالهای اخیر کاربردِ روزمرهٔ برقع کمرنگتر شده و بسیاری نگرانِ فراموششدنِ آناند؛ اما همزمان، هنرمندان و فعالانِ فرهنگیِ هرمزگان میکوشند با ساختِ نمونههای تزیینی، نمایش در نمایشگاههای صنایعِ دستی و معرفیِ آن به گردشگران، این نمادِ هویتیِ جنوب را زنده نگه دارند. آشنایی با برقع، بخشی از شناختِ آداب و رسوم مردم قشم و فرهنگِ سواحلِ خلیج فارس است.
خرید برقع بهعنوان سوغاتِ فرهنگیِ قشم
اگر به قشم سفر کردهاید، یک برقعِ تزیینیِ اصیل سوغاتیِ فرهنگی و ماندگاری است؛ هم سبک است و هم تکهای از هویتِ جنوب را با خود میبرد. برای خریدِ نمونهٔ دستدوزِ اصل، سراغِ بازارهای محلی، غرفههای صنایعِ دستیِ بانوانِ بومی و فروشگاههای معتبرِ صنایعِ دستیِ جزیره (بهویژه در درگهان و بندرعباس) بروید و نمونهٔ دستدوز را از نمونهٔ ماشینیِ ارزانقیمت تشخیص دهید (ظرافتِ سوزندوزی و کمی نایکنواختیِ طبیعیِ نقش، نشانهٔ دستدوز بودن است). برقع را در کنارِ دیگر سوغات جزیرهٔ قشم و عطرها و عودهای بومی در راهنمای خرید عطر و عود قشم مرور کنید. برای دیدنِ صنایعِ دستی و کالاهای بومیِ موجود، فروشگاه قشمآف و پیشنهادها و تورهای ویژهٔ قشم را ببینید و راهنماهای بیشترِ فرهنگ و سفر را در مجلهٔ گردشگری قشمآف بخوانید.
اعتبار تصاویر: همهٔ عکسها از آرشیو اختصاصیِ قشمآف است (© قشمآف — عکس اختصاصی) و نمونههای تشریفاتیِ زریِ برقع را نشان میدهند؛ برقعِ روزمرهٔ نیلی/شیله در متن توضیح داده شده است. ویدیوها از آپارات. اطلاعاتِ تاریخی و انواعِ برقع بر پایهٔ منابعِ فرهنگیِ هرمزگان (ویکیپدیا، تسنیم، ایلنا، دانشنامهٔ زنان) گردآوری شده است.
منابع و مراجع بیشتر
سؤالات متداول
برقع چیست؟
برقع نوعی رویبند یا نقابِ صورت است که زنانِ جنوبِ ایران، بهویژه در هرمزگان و جزیرهٔ قشم، بر چهره میزنند و معمولاً از بالای ابرو تا زیرِ بینی را میپوشاند. در گویشِ مردمِ هرمزگان به آن «برکه» میگویند، چون حرفِ قاف را کاف تلفظ میکنند. برقع هم کارکردِ حجاب دارد و هم در اقلیمِ گرمِ جنوب از صورت در برابرِ آفتاب و شن محافظت میکند.
چرا زنان بندری برقع میزنند؟
چند روایت وجود دارد: حفظِ حجاب و حریمِ چهره، محافظت از پوست در برابرِ آفتابِ سوزان و شن و بادِ شورِ ساحل، و روایتی فرهنگی که میگوید این پوشش در روزگارِ ناامنی پدید آمد تا زنانِ بومی سرسختتر و شبیهِ مردان دیده شوند. امروز برقع بیش از همه یک نشانهٔ هویتی و فرهنگیِ زنانِ جنوب است.
برقع هرمزگان چند نوع دارد و رنگهایش چه معنایی دارند؟
گونههای شناختهشده عبارتاند از برقعِ بندری (بندرعباسی)، بلوچی، جزیرهای/عربی، هرمزی، سوروچی، دوقینیچی و کویتی. رنگ و طرحِ برقع نشان میدهد صاحبِ آن اهلِ کدام شهر، طایفه یا منطقه است. برقعهای رنگی و سوزندوزیشده بیشتر به شرقِ هرمزگان (جاسک، بشاگرد، میناب، سیریک) تعلق دارند و برقعهای تیره از پارچهٔ نیلیِ «شیله» ساخته میشوند.
فرق برقع بندری، بلوچی و جزیرهای چیست؟
هر سه «برقع» نامیده میشوند اما در جنس، رنگ و فرمِ نقش تفاوت دارند. برقعِ بلوچی اغلب پوششدهندهتر و با سوزندوزیِ ظریفِ بلوچ است؛ برقعِ بندری و جزیرهای در سواحل و جزایرِ هرمزگان (قشم، هرمز، بندرعباس) رایج است و نمونههای آیینیِ آن با نخِ طلایی برق میزند. شکلِ معروفِ سبیلیشکل بیشتر در همین گونه دیده میشود.
فرق برقع و خوسدوزی در چیست؟
برقع خودِ شیءِ پوشش (نقابِ صورت) است، اما خوسدوزی یک هنرِ سوزندوزی با نخ و نوارِ طلایی و نقرهای است که روی پارچههای گوناگون، از جمله لبهٔ برقع، به کار میرود. بهبیانِ ساده، خوسدوزی میتواند تزیینِ یک برقع باشد، ولی هر برقعی لزوماً خوسدوزیشده نیست.
برقعِ اصیلِ قشم را از کجا بخریم؟
بهترین جا برای خریدِ برقعِ دستدوزِ اصل، بازارهای محلی، غرفههای صنایعِ دستیِ بانوانِ بومی و فروشگاههای معتبرِ صنایعِ دستیِ جزیره است؛ بهویژه روستای درگهان در قشم و بندرعباس از مراکزِ شناختهشدهٔ دوختِ برقعاند. برای تشخیصِ دستدوز از ماشینی، به ظرافتِ سوزندوزی و کمی نایکنواختیِ طبیعیِ نقش دقت کنید.
جستجوهای مرتبط
ناوگان متنوع، قیمت شفاف و تحویل در فرودگاه — همین حالا رزرو کنید.